سیم و کابل فقط یک «رابط» میان منبع برق و مصرفکننده نیست؛ مقاومت الکتریکی هادی مستقیماً بر کیفیت برق تحویلی، میزان تلفات و حتی عمر تجهیزات اثر میگذارد. مقاومت نامناسب به دو دلیل اصلی ایجاد میشود: انتخاب سطح مقطع کوچکتر از نیاز و استفاده از سیم و کابل غیراستاندارد (کممقطع یا با هادی غیرمسی).
۱. مفاهیم پایه: افت ولتاژ و تلفات
وقتی جریان I از هادی با مقاومت R عبور میکند، دو پدیده نامطلوب رخ میدهد: افت ولتاژ (V = R × I) و تلفات توان (P = R × I²) که بهصورت گرما ظاهر میشود.
مثال: در مسیری با مقاومت ۳ اهم و جریان ۱۰ آمپر، ۳۰ ولت افت ولتاژ و ۳۰۰ وات تلفات داریم. اگر با سیم مناسب مقاومت به ۲ اهم برسد، افت ولتاژ به ۲۰ ولت و تلفات به ۲۰۰ وات کاهش مییابد. یعنی ۱۰۰ وات صرفهجویی دائمی، فقط با انتخاب درست سیم.
دو چرخه تشدیدشونده
- چرخه افت ولتاژ و جریان: بسیاری از مصرفکنندهها (بهویژه موتورها) با کاهش ولتاژ، جریان بیشتری میکشند تا توان لازم را تأمین کنند. جریان بیشتر، افت ولتاژ بیشتری ایجاد میکند و این چرخه ادامه مییابد.
- چرخه گرما و مقاومت: تلفات به گرما تبدیل میشود و با افزایش دما، مقاومت فلز هم بالا میرود (ضریب دمایی مقاومت مس حدود ۰٫۰۰۳۹ و آلومینیوم حدود ۰٫۰۰۴ بر درجه سانتیگراد است). مقاومت بیشتر یعنی تلفات و گرمای بیشتر.
۲. اثر افت ولتاژ بر انواع بار
بارهای روشنایی
در لامپهای رشتهای و هالوژن، ۵ درصد افت ولتاژ حدود ۱۶ درصد و ۱۰ درصد افت ولتاژ حدود ۳۰ درصد از نور خروجی را کم میکند؛ چون دمای رشته و در نتیجه نور تولیدی بهشدت به ولتاژ وابسته است. لامپهای LED امروزی بهدلیل داشتن درایور حساسیت کمتری دارند، اما در افت ولتاژ شدید، درایورها زیر فشار بیشتری کار میکنند و ممکن است چشمکزدن یا کاهش عمر رخ دهد.
به همین دلیل مقررات، حداکثر افت ولتاژ مجاز را تعیین کردهاند. برای نمونه، پیوست استاندارد IEC 60364-5-52 برای تأسیساتی که از شبکه عمومی فشار ضعیف تغذیه میشوند، حدود ۳ درصد برای روشنایی و ۵ درصد برای سایر مصارف را توصیه میکند. در طراحی، معیارهای مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان ملاک عمل است.
بارهای موتوری
بخش عمده انرژی الکتریکی در مصارف خانگی و صنعتی صرف موتورهای الکتریکی میشود که بیشتر آنها از نوع القایی (آسنکرون) هستند. این موتورها طبق استانداردها معمولاً برای کار در محدوده ±۱۰ درصد ولتاژ نامی طراحی میشوند، اما کار در لبه پایینی این محدوده پیامدهای مهمی دارد:
| پارامتر | اثر ۱۰٪ کاهش ولتاژ |
|---|---|
| گشتاور راهاندازی و حداکثر | حدود ۱۹٪ کاهش (گشتاور با مجذور ولتاژ متناسب است) |
| جریان بار کامل | حدود ۱۰ تا ۱۲٪ افزایش |
| دمای سیمپیچ | افزایش محسوس (در حدود ۶ تا ۲۳٪ بسته به طراحی) |
| راندمان | کاهش جزئی |
| سرعت بار کامل | کاهش اندک |
| جریان راهاندازی | کاهش (از معدود اثرات مثبت) |
- کاهش گشتاور: در بارهایی که گشتاور راهاندازی بالا نیاز دارند (کمپرسور، پمپ، نوار نقاله)، ممکن است موتور اصلاً راه نیفتد.
- افزایش جریان: جریان بیشتر از فیوزها، سیمها و کابلها عبور میکند، تلفات را بیشتر کرده و ممکن است حفاظت اضافهجریان را بیدلیل قطع کند.
- کاهش عمر موتور: بهطور تقریبی هر ۱۰ درجه افزایش دمای کار، عمر عایق سیمپیچ (و در نتیجه عمر موتور) را برای کلاسهای عایقی رایج تا حدود نصف کاهش میدهد.
- کاهش خنککاری: در موتورهایی که فن روی محور دارند، کاهش سرعت یعنی خنککاری ضعیفتر و دمای بالاتر.
۳. سیم غیراستاندارد؛ هزینه پنهان در قبض برق
سیمی که مس کمتری از استاندارد دارد یا هادی آن آلومینیوم یا فولاد با روکش مس است، مقاومت بیشتری دارد. فعالان صنعت سیم و کابل برآورد کردهاند که مصرف برق از طریق چنین سیمهایی میتواند ۲۰ تا ۳۰ درصد بیشتر از سیم استاندارد باشد. این هزینه هر ماه در قبض برق پرداخت میشود، بدون اینکه مصرفکننده متوجه علت آن شود.
جمعبندی
- سطح مقطع سیم و کابل را بر اساس جریان بار، طول مسیر و افت ولتاژ مجاز انتخاب کنید (به مقاله جدول جریان مجاز کابل بر اساس طول مسیر مراجعه کنید).
- فقط از سیم و کابل استاندارد با هادی مس خالص استفاده کنید.
- در تأسیسات صنعتی، ولتاژ تابلو و ترمینال موتورها را دورهای اندازهگیری کنید.
هزینه کمی که برای سیم مناسب پرداخت میشود، در طول عمر تأسیسات با کاهش تلفات، قبض کمتر و عمر بیشتر تجهیزات چند برابر بازمیگردد.
منابع اولیه: ماهنامه فناوری برتر، سال اول، شماره ۲؛ مهندسی تأسیسات الکتریک، دکتر حسن کلهر؛ ماشینهای الکتریکی، پ.س. سن؛ بازنویسی و بهروزرسانی شده.